ไปดูนักธรณี เขา”บี้ติ่ง”รอยเลื่อนแม่จัน

ไปดูนักธรณีเขา… “บี้ติ่ง” รอยเลื่อนแม่จัน…
“รอยเลื่อน” ผมว่าหลายคนคงเคยได้ยินชื่อ แต่รูปร่างมันเป็นอย่างไร อันนี้ไม่ยาก ผมไปลองไปเสิร์ชหาในกูเกิลเอามาให้ดูประกอบ มันก็อย่างนั้นๆ คือไม่ได้ตื่นเต้นอะไร เพราะพูดถึงรอยเลื่อน พูดถึงแผ่นเปลือกโลก มันใหญ่มาก ใหญ่จนคนขี้ปะติ๋วอย่างเราแทบไม่มีส่วนเกี่ยวข้องหรือได้รับผลกระทบ การรู้จักรอยเลื่อน ก็เลยไม่ค่อยรู้จักไปด้วย แต่นักธรณีเขาไม่คิดแบบนั้น เดี๋ยวผมเล่าต่อ

๑_resize

รอยเลื่อนหนึ่งใน Bédarieux ประเทศฝรั่งเศส ด้านซ้ายมือเคลื่อนที่ลงขณะที่ด้านขวามือเคลื่อนที่ขึ้น การบิดงอของชั้นหินทางขวามือดูเหมือนจะเป็นผลมาจากมีชั้นหินคดโค้งย้วย (drag folding)

พอกรมทรัพยากรธรณีเขาชวนไปดู นักธรณีเขากำลังขุดสำรวจรอยเลื่อน ที่ อ.แม่จัน เชียงราย เมื่อช่วงปลายเดือนพฤศจิกายน ๒๕๖๐ ความที่เราไม่เคยรู้จัก และอยากรู้ว่าเขาขุดไปทำไม ขุดดูอะไร นี่มันรอยเลื่อนนะ ไม่ใช่ขุดหาแย้ ไม่ใช่ขุดหาพลอย
เพราะว่า พอพูดเรื่องรอยเลื่อน เรื่องแผ่นเปลือกโลกเคลื่อนตัว มันไม่ใช่เกิดมาใน ๑๐ ปี ๒๐ ปี๑๐๐ ปี หรือ ๑๐๐๐ ปี มันเป็นเรื่องของอะไรที่นานมากๆ แต่ก็ยอมรับว่า พอมันเลื่อนกันทีนี่ หายนะ บอกได้คำเดียวว่าหายนะ ยิ่งยุคสมัยนี้ คนอยู่กันหนาแน่น ชุมชน สิ่งปลูกสร้าง แผ่นดินขยับที แทบจะราบพนาสูญ
“แล้วมันจะเลื่อนเมื่อไหร่”
“ไม่รู้” ไม่มีใครตอบได้เลย
แผ่นดินมันไหวขนาดไหนถึงจะส่งผลกระทบกับผู้คน อันที่จริง แผ่นดินจะไหวอย่างไรเราก็ไม่เป็นไรถ้าเราอยู่ในที่โล่ง ไม่มีสิ่งปลูกสร้าง ไม่มีหน้าผาหิน หรือหน้าผาดินที่พร้อมหักโค่น ลงมาเพราะแรงขยับของเปลือกโลก ที่มีคนตาย ก็เพราะสิ่งปลูกสร้าง หรือการพังทลายของภูเขา หน้าผาเหล่านี้ ถ้าแผ่นดินไหว แล้วเราอยู่กลางทุ่งนาโล่งๆ คงไม่เป็นไร บ้านเรามีแผ่นดินไหวบ้าง พอให้รู้สึกว่าไหว แต่ที่ส่งผลกระทบ ก็คงเป็นเมื่อ เมษายน ๒๕๕๗ ที่เชียงราย ที่ไหวระดับ ๖.๓ จนโบสถ์พัง พระพุทธรูปหัก วัดร่องขุ่นเสียหาย ถนนทรุดพัง ฯลฯ นั่นน่าจะเป็นความเสียหายจากแผ่นดินไหวที่เรารับรู้กันได้ในยุคสมัยนี้
แล้วในอดีตมีไหม……

เวียงหนองล่ม

เวียงหนองล่ม

ในบ้านเรา….ว่ากันว่า เวียงหนองล่ม ที่เชียงแสน เชียงราย ที่เมืองทั้งเมืองล่มสลายหายไปกลายเป็นบึงน้ำใหญ่เมื่อพันกว่าปีก่อน ก็มาจากแผ่นดินไหว แต่เรากลับมีเรื่องเล่าว่า เกิดจากการกินปลาไหลเผือก ฮ่า ฮ่า ฮ่า
เราก็คิดกันเล่นๆว่า นี่ถ้ากรุงเทพ หรือเมืองใหญ่ๆ ที่มีตึกรามบ้านช่องของเรา โดนแผ่นดินไหวสักระดับ ๗ นี่คงดูไม่จืด ผมอยู่คอนโดมิเนียมชั้น ๑๑ นี่ ไม่รู้จะเป็นยังไงเลย
แต่นักธรณีเขาไม่กลัว เพราะเขารู้ว่าเจ้ารอยเลื่อยที่มันมีพลัง ที่อาจเกิด ” แอคชั่น” นี่มันไม่ได้มีไปทุกที่ มันมีจำกัด มีเฉพาะของมัน ไม่เหมือนเด็กวัยรุ่นสมัยนี้ที่มันตีกัน แม้ในโรงพยาบาลมันก็ไม่สน ดังนั้น รอยเลื่อย มีระเบียบมากกว่า…!
กรมทรัพยากรธรณี เขาสำรวจเป็นข้อมูลพื้นฐานและเผยแพร่ให้รู้กันว่า รอยเลื่อนที่ยังมีพลัง และพาดผ่านบ้านเรานั้น มีอยู่ ๑๔ รอยเลื่อนคือ…
อันนี้คือลิงค์ข้อมูลของกรมทรัพยากรธรณี เรื่องรอยเลื่อนมีพลัง http://www.dmr.go.th/main.php?filename=Active_FAULTS_THAI
ลองมาดูรายละเอียดกันหน่อยว่า รอยเลื่อนพวกนี้เป็นอย่างไร…
จากการรายงานของกรมทรัพยากรธรณีวิทยา พบว่า ปัจจุบันประเทศไทยมีรอยเลื่อนที่มีพลังทั้งหมด 14 รอยเลื่อน โดยกระจายอยู่ใน 22 จังหวัด ได้แก่
1. รอยเลื่อนแม่จัน พาดผ่านอำเภอฝาง อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ อำเภอแม่จัน อำเภอเชียงแสน และอำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย ในแนวทิศตะวันออกเฉียงเหนือ-ตะวันตกเฉียงใต้ มีความยาวประมาณ 101 กิโลเมตร

2. รอยเลื่อนแม่อิง พาดผ่านอำเภอเทิง อำเภอขุนตาล และอำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย ในแนวทิศตะวันออกเฉียงเหนือ-ตะวันตกเฉียงใต้ มีความยาวประมาณ 57 กิโลเมตร

3. รอยเลื่อนแม่ฮ่องสอน พาดผ่านอำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน ในแนวทิศเหนือ-ใต้ มีความยาวประมาณ 29 กิโลเมตร

4. รอยเลื่อนเมย วางตัวในแนวตะวันตกเฉียงเหนือ พาดผ่านตั้งต้นจากลำน้ำเมย ชายแดนพม่า ต่อไปยังห้วยแม่ท้อ ลำน้ำปิง จังหวัดตาก ไปถึงจังหวัดกำแพงเพชร นครสวรรค์ และสิ้นสุดที่จังหวัดอุทัยธานี ในแนวทิศตะวันตกเฉียงเหนือ มีความยาวประมาณ 250 กิโลเมตร

5. รอยเลื่อนแม่ทา พาดผ่านอำเภอแม่ทา จังหวัดลำพูน และอำเภอแม่ออน จังหวัดเชียงใหม่ ในแนวโค้งไปทางทิศตะวันออก มีความยาวประมาณ 61 กิโลเมตร

6. รอยเลื่อนเถิน พาดผ่านอำเภอแม่พริก อำเภอเถิน จังหวัดลำปาง และอำเภอวังชิ้น จังหวัดแพร่ ในแนวโค้งในไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ มีความยาวประมาณ 103 กิโลเมตร

7. รอยเลื่อนพะเยา พาดผ่านอำเภองาว จังหวัดลำปาง และอำเภอเมือง จังหวัดพะเยา ในแนวทิศตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวันออกเฉียงใต้ ทางด้านทิศเหนือของรอยเลื่อนท่าสี มีความยาวประมาณ 23 กิโลเมตร

8. รอยเลื่อนปัว พาดผ่านพื้นที่อำเภอสันติสุข อำเภอท่าวังผา อำเภอปัว อำเภอเชียงกลาง และอำเภอทุ่งช้าง ของจังหวัดน่านในแนวเหนือ-ใต้ ด้วยความยาวประมาณ 130 กิโลเมตร

9. รอยเลื่อนอุตรดิตถ์ พาดผ่านอำเภอเมือง อำเภอท่าปลา จังหวัดอุตรดิตถ์ อำเภอนาหมื่น อำเภอนาน้อย อำเภอเวียงสา และอำเภอแม่จริม จังหวัดน่าน ในแนวทิศตะวันออกเฉียงเหนือ-ตะวันตกเฉียงใต้ มีความยาวประมาณ 150 กิโลเมตร

10. รอยเลื่อนเจดีย์สามองค์ พาดผ่านอำเภอทองผาภูมิ และอำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี ในแนวทิศตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวันออกเฉียงใต้ มีความยาวประมาณ 60 กิโลเมตร

11. รอยเลื่อนศรีสวัสดิ์ พาดผ่านอำเภอบ้านไร่ จังหวัดอุทัยธานี อำเภอศรีสวัสดิ์ และอำเภอหนองปรือ จังหวัดกาญจนบุรี ในแนวโค้งเล็กน้อยไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ มีความยาวประมาณ 62 กิโลเมตร

12. รอยเลื่อนเพชรบูรณ์ พาดผ่านอำเภอหนองไผ่ อำเภอเมือง อำเภอหล่มสัก และอำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ประกอบด้วยรอยเลื่อนบริวารในแนวทิศตะวันออกเฉียงเหนือ-ตะวันตกเฉียงใต้ กับแนวทิศตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวันออกเฉียงใต้สลับกัน มีความยาวประมาณ 110 กิโลเมตร

13. รอยเลื่อนระนอง พาดผ่านพื้นที่ตั้งแต่ จังหวัดระนอง ชุมพร ประจวบ คีรีขันธ์ และพังงา มีความยาวประมาณ 270 กิโลเมตร

14. รอยเลื่อนคลองมะรุ่ย พาดผ่านอำเภอบ้านตาขุน อำเภอพนม จังหวัดสุราษฎร์ธานี อำเภอทับปุด อำเภอเมือง จังหวัดพังงา พาดผ่านไปตามทะเลอันดามัน ระหว่างอำเภอเมือง จังหวัดภูเก็ต กับอำเภอเกาะยาว จังหวัดพังงา ในแนวทิศตะวันออกเฉียงเหนือ-ตะวันตกเฉียงใต้ มีความยาวประมาณ 148 กิโลเมตร

ลองมาดูช่วงบนๆของประเทศว่ามีรอยเลื่อนอะไรบ้าง จะได้งวดเข้ามาหาเรื่องที่ผมเขียน

รอยเลื่อน

เป็นอันว่าท่านผู้อ่านเข้าใจเรื่องรอยเลื่อนหมดแล้ว….ฮ่าฮ่าฮ่า
วันที่ผมเดินทางไปกับคณะของกรมทรัพยากรธรณีนั้น มี ท่าน ดร.ทศพร นุชอนงค์ อธิบดีกรมทรัพยากรธรณี ท่าน สุรี ธีระสังสิกุล ผู้อำนวยการสำนักสิ่งแวดล้อม และ ดร.วีระชาติ วิเวกวิน นักธรณีชำนาญการ ส่วนวิจัยรอยเลื่อนมีพลัง สำนักธรณีวิทยาสิ่งแวดล้อม เขาก็มุ่งหน้าพาไปที่ บ้านโป่งป่าแขม ต.ป่าตึง อ.แม่จัน จ.เชียงราย
ไปถึงจุดหมายมันก็เป็นบ้านชาวบ้าน เราก็นึกในใจ เฮ้ย….เขาไม่ว่าเอาเหรอ
พื้นที่มันก็เป็นภูเขาเตี้ยๆ อยู่ใกล้ๆ เป็นนา ที่เขาเกี่ยวข้าวไปแล้ว พอลงรถ เขาก็พอเดินอ้อมไปด้านหลัง มีคูน้ำเล็กๆ เราก็เดินข้ามไป ปันขึ้นกองดิน ก็เห็นหลุมรูปทรงสี่เหลี่ยม ลึกประมาณ สามเมตรเศษ กว้างราว ๒ เมตร ขุดเป็นรูปมุมฉาก เห็นหน้าดินและชั้นดินแต่ละชั้นชัดเจน หน้าดินที่ตัดขวางนั้น เห็นมีเชือกอะไรแปะไว้ พร้อมทั้งป้ายเล็กๆ สีต่างๆ

หลุมสำรวจรอยเลื่อน

หลุมสำรวจรอยเลื่อน

นี่แหละครับคือหลุมขุดค้นทางธรณีบนรอยเลื่อนแม่จัน
ห๊า…..ไอ้หลุมแค่นี้อะนะ มันจะไปรู้เรื่องอะไร
ดร.วีระชาติ วิเวกวิน เล่าเป็นฉากๆเลยทีนี้
“ พวกพี่ๆ สงสัยใช่ไหมครับว่ากรมทรัพยากรธรณี เรามาขุดดูอะไร เรามาขุดดูแนวรอยเลื่อนนี่ละครับ รวมทั้งดูอายุของการแสดงตัวตนของมันในอดีตว่า มันเคยมีแอคชั่นมานานหรือยัง”
“สงสัยใช่ไหมครับว่า แล้วนักธรณีรู้ได้อย่างไรว่าตรงนี้มันมีรอยเลื่อน นักธรณีมั่วหรือเปล่า อันนี้เราก็ได้ข้อมูลแรกเลยมาจากกรมทรัพยากรธรณีว่ามันมีรอยเลื่อนแม่จัน ทีนี้ก็ก็มาดูว่า แล้วรอยเลื่อนมันควรจะอยู่ตรงไหน เราก็ดูจากภาพถ่ายทางอากาศ (หยิบรูปมาอธิบาย)
จะเห็นว่าในรูปนี้มันมีอะไรผิดปกติ เราจะเห็นว่าภูเขาลูกนี้ โดยปกติมันจะต้องมีทรงภูเขาแบบนี้ใช่ไหมครับ(วาดรูปประกอบ ) แต่ ทำไม ภูเขาในแนวนี้ ไหล่มันจึงเหลื่อมออกไปไม่ต่อกับภูเขาตัวแม่ เห็นตามรอยแนวนี้ไหมครับ แบบนี้เขาเรียกภูเขาเหลื่อม เกิดจากรอยเลื่อน ที่มันเลื่อนจากกัน ถ้าเป็นแม่น้ำ ก็จะเป็นแนวแม่น้ำที่เหลี่ยมกัน ที่นี้มาดูของจริง จะเห็นแนวไหล่เขาลูกนั้น(ชี้มือ) กับลูกนั้นไหมครับ จะเห็นว่ามันควรจะต่อกัน แต่ที่เราเห็นคือ มันเหลื่อมกัน แล้วดูตามแนวสายไฟ ผ่านตรงนี้มาจนถึงภูเขาที่เหลื่อมจะเห็นเป็นแนว (ชี้มือประกอบ) เราถึงมั่นใจว่านี่แหละคือแนวของรอยเลื่อน
กรมทรัพยากรธรณีเอางบประมาณมาศึกษา เราจึงต้องมั่นใจว่าไม่ผิดพลาด พอขุดลงไป เราก็เจอ…..
(ดร.ชี้มือให้ดู ชั้นดินล่างสุด)

ภาคตัดขวางของชั้นดินที่บ่งบอกว่าเคยเกิดอะไรขึ้นในอดีต

ภาคตัดขวางของชั้นดินที่บ่งบอกว่าเคยเกิดอะไรขึ้นในอดีต

“…เห็นชั้นของดินที่เป็นภาคตัดขวางไหมครับ ตั้งแต่ชั้นลงลงมา เราจะเห็นว่ามันเป็นชั้นๆของมัน ทั้งสี ลักษณะของเนื้อดิน ทีนี้ ลองดูไล่ไปจนถึงชั้นล่างสุด เห็นความผิดปกติไหมครับ จะเห็นว่าชั้นบนๆ เราจะเห็นดิน ที่เป็นชั้นเดียวกันยาวไปตลอดแนวที่เราขุด แต่ชั้นล่างสุด จะเห็นว่า มันมีชั้นกรวดก้อนใหญ่ มาอยู่ปนกับชั้นกรวดก้อนละเอียด ซึ่งผิดปกติ เพราะอย่างที่เรารู้มา ว่า ทางน้ำโบราณนั้นจะพัดพาเอากรวดมาด้วย กรวดที่หนักกว่าก็จะตกก่อน กรวดที่เล็กกว่าก็จะตกเรื่อยมา จนกระทั่งเป็นเม็ดเล็กๆ ถ้าปกติมันจะต้องต่อกันเป็นชั้นยาวไป เหมือนดินชั้นบนๆ แต่ชั้นที่ปกติ เราจะเห็นว่ากรวดก้อนใหญ่ต่อกับกรวดก้อนเล็กโดยฉับพลัน แล้วราจะเห็นแนวกรวดก้อนใหญ่ ไปอยู่ในอีกระดับหนึ่ง นั่นแสดงว่า ตรงนี้แหละที่พื้นมันเลื่อน ทำให้แผ่นที่มันเคยต่อกัน มันไม่ต่อกัน เหมือนกับกรณีภูเขาเหลื่อม แสดงว่าเรามาถูกจุด ขุดถูกจุด
ทีนี้ พอเรารู้ว่าตำแหน่งนี้เป็นรอยเลื่อนแน่นอน เราก็จะมาดูอายุ ว่ารอยเลื่อนนี้ เกิดเมื่อไหร่ โดยเราจะเช็คอายุดินแต่ละชั้นๆ ซึ่งตอนนี้ส่งเข้าห้องแลบอยู่ โดยเรามาดูว่า สมมติว่าถ้าดินบนอายุราว ๒๐๐ ปี ชั้นล่างต่อๆไป ก็ต้อง ๔๐๐ ๗๐๐ ๑๐๐๐ ปี คือเก่าไปเรื่อยๆ จนถึงชั้นที่ปรากฏรอยเลื่อน เราก็จะได้อายุคร่าวๆ
พอได้อายุคร่าวๆมา เราก็จะมาดูว่า รอยเลื่อนนี้ มันเชื่อมโยงสอดคล้องกับแผ่นดินไหวใหญ่ในอดีตหรือไม่ อย่างบ้านเราที่เวียงหนองล่มที่เชียงแสน ที่แผ่นดินไหวจนเมืองพังเมื่อพันกว่าปีก่อนตามบันทึก ถ้าอายุใกล้เคียงกับรอยเลื่อนนี้ที่เรากำลังตรวจหาอายุ เราก็อาจจะสันนิษฐานได้ว่า แผ่นดินไหวครั้งนั้น มันใหญ่ขนาดไหน และกินพื้นที่เสียหายกี่กิโลเมตร
แล้วเราจะได้ประโยชน์อะไร การที่เรารู้ว่ารอยเลื่อนนี้ไหวใหญ่เมื่อพันปีก่อน ไม่อาจบอกได้ว่า มันจะไหวอีกเมื่อไหร่ เพราะเราไม่รู้วงรอบ รวมทั้งไม่รู้จุดเริ่มต้นของมัน และแผ่นดินไหวก็ทำนายไม่ได้ ว่ามันเป็นวงรอบหรือไม่ แต่เรารู้ว่า รอยเลื่อนมันอยู่ตรงไหนบ้าง เคยไหวขนาดประมาณเท่าใด เพื่อการป้องกันความเสียหายอันอาจจะเกดขึ้นถ้าจะมีแผ่นดินไหวในอนาคต โดยการหลีกเลี้ยงการสร้างสิ่งปลูกสร้างตามแนวรอยเลื่อนนั้น…”

ผอ.สุรี ธีระรังสิกุล ผอ.สำนักธีณีวิทยาสิ่งแวดล้ม กรมทรัพยากรธรณีที่ไฟเขียวให้ดูรอยเลื่อน

ผอ.สุรี ธีระรังสิกุล ผอ.สำนักธีณีวิทยาสิ่งแวดล้ม กรมทรัพยากรธรณีที่ไฟเขียวให้ดูรอยเลื่อน

ฟังดูเหมือนว่าจะไกลตัว แต่ก็อย่างที่ ดร.ท่านบอกว่า เราไม่รู้ว่าจะเกดขึ้นเมื่อไหร่ ราทำได้คือการศึกษา รู้จักมันและหลีกเลี่ยง
มนุษย์เราเป็นเพียง องค์ประกอบเล็กๆบนโลกใบนี้ เราไปห้ามแผ่นดินไหวไมได้ แต่เราหลีกเลี่ยงได้ รอยเลื่อนยาวไกลกินระยะทางนับร้อยกิโลเมตร มีพลังมหาศาล การที่เรามาขุดหลุมเล็กๆแค่นี้เพื่อดูเนื้อใน จึงเหมือนมาบีบติ่งของรอยเลื่อนแม่จันที่ยิ่งใหญ่
มาดูนักวิทยาศาสตร์เขาอธิบายการทำงาน แนวทางศึกษา ก็สนุกดีเหมือนกัน นับเป็นการประชาสัมพันธ์อีกรูปแบบหนึ่งของหน่วยงานราชการ ว่าเขากำลังทำอะไรกันอยู่ แล้วสิ่งที่เขาทำ สังคมจะได้อะไร ไม่ใช่งุบงิบทำ แล้วบอกว่าสังคมไม่สนใจ ทำไมไม่เป็นข่าว มาดูกรมทรัพยากรธรณีเขาทำนี่มา วิชาการแท้ๆ ยังเล่นเอาซะน่าติดตาม…
ขอบคุณกรมทรัพยากรธรณีที่พามาเปิดหูเปิดตา พามาบีบติ่งรอยเลื่อยแม่จันครับ…..
…………………………………………

Translate »